Yıllardır süren çatışma ve siyasi bölünmüşlüğün gölgesinde kalan Libya, bugün umut verici bir gelişmeye sahne oluyor. Ülkenin doğusundaki Tobruk hükümeti ile batısındaki Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) arasında köprü kuran 4+4 Komitesi, seçimlerin birleşik kurumlar gözetiminde yapılmasını öngören tarihi bir anlaşmayı imzaladı. Bu adım, 2011 yılında Muammer Kaddafi'nin devrilmesinin ardından ülkeyi saran kaos ortamının sona erdirilmesi yolunda atılmış en somut toplumsal mutabakat olarak nitelendiriliyor.
Uzun Soluklu Kriz ve Bölünmüş Yönetim
Libya, Kaddafi sonrası dönemde bir türlü toparlanamayan ve iç savaşa sürüklenen bir ülke olarak dünya gündemindeki yerini koruyor. 2014 yılında başlayan silahlı çatışmalar, ülkeyi iki ayrı yönetime bölmüş durumda. Batıda Trablus merkezli ve BM tarafından tanınan UMH, doğuda ise askeri komutan Halife Hafter'e yakınlığıyla bilinen Tobruk merkezli Temsilciler Meclisi yönetimi bulunuyor. Kamuoyunda "iki başkentli" bir yapıya işaret eden bu tablo, devletin kurumlarının da bu bölünmüşlükten derin biçimde etkilenmesine yol açtı.
İki Başkentli Yapı: Tobruk ve Trablus
Sahada kontrolün de bölünmüş olması, özellikle petrol gelirlerinin paylaşımı, silahlı güçlerin kontrolü ve kamu hizmetlerinin sunulması gibi temel meselelerde ciddi anlaşmazlıklara neden oluyor. Örneğin, Libya Ulusal Petrol Şirketi üzerindeki denetim savaşı zaman zaman petrol ihracatını felce uğratmış ve ülke ekonomisini derin bir darboğaza itmişti. Bölünmüşlük sadece siyasi değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik bir krizi de beraberinde getirdi.
BM Öncülüğündeki Müzakereler
Birleşmiş Milletler, Libya'daki tarafları bir araya getirmek için uzun yıllardır yoğun çaba harcıyor. BM Libya Destek Misyonu (UNSMIL) tarafından yürütülen müzakereler sonucunda 2020 yılında kalıcı bir ateşkes ilan edilmişti. Ardından oluşturulan Libya Siyasi Diyalog Forumu, farklı kesimleri temsil eden 75 üyeyle bir yol haritası üzerinde uzlaşmaya çalışmıştı. Bu forumun bir parçası ve doğu ile batıdan dörder üyeden oluşan 4+4 Komitesi ise, kritik anayasal ve seçimlerle ilgili meseleleri müzakere etmekle görevlendirilmişti.
Diplomatik kaynaklara göre, komitenin yaptığı son toplantıda tarafların önemli bir esneklik gösterdiği ve anlaşmanın neredeyse oybirliğiyle kabul edildiği ifade ediliyor. Bu durum, uzun süredir keskin karşıtlıklarıyla bilinen Libya siyasetinde kayda değer bir uzlaşma işareti olarak yorumlanıyor.
4+4 Komitesi ve Tarihi Anlaşma
4+4 Komitesinin imzaladığı anlaşma, cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin birleşmiş ve meşru kurumların gözetiminde yapılmasını öngörüyor. Bu çerçevede, geçiş sürecini yönetecek bir hükümetin kurulması ve bu hükümetin belirleyeceği takvim doğrultusunda seçimlere gidilmesi hedefleniyor. Ayrıca, seçimlerin adil ve şeffaf bir şekilde gerçekleştirilmesi için seçim yasasının da yeniden düzenlenmesi gerektiğine vurgu yapılıyor.
Anlaşmanın İçeriği: Seçimler ve Birleşik Kurumlar
Anlaşma metninde, egemenlik ve demokrasinin tesisi gibi temel ilkelerin yanı sıra, güvenlik sektörünün reformu, silahlı grupların birleştirilmesi ve ülkenin doğu ile batısı arasında kurumsal koordinasyonun sağlanması gibi maddeler de yer alıyor. Özellikle seçim takvimi ile ilgili olarak; yeni hükümetin kurulmasından itibaren en geç 6 ay içinde seçimlerin düzenleneceği bilgisi kulislerde konuşuluyor. Bu süreçte Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplumun seçimlere gözlemci desteği sağlaması da öngörülüyor.
İmza Süreci ve Tarafların Tutumu
Anlaşmanın imza törenine ilişkin ayrıntılar netlik kazanmasa da, hem doğu hem batı kanadındaki komite üyelerinin yaptığı ortak açıklamada, bu mutabakatın "yeni bir Libya’nın inşasında ilk adım" olduğu kaydedildi. Komite sözcüsü, yaptığı açıklamada, "Tüm zorluklara rağmen, halkımızın iradesini yansıtan bir seçim sürecini başlatmak için büyük bir fedakârlık gösterdik. Libya’nın birliği, bizim ortak hedefimizdir." dedi. Bu sözler, bölünmüş toplum kesimlerinde de umutla karşılandı.
Anlaşmanın Önündeki Zorluklar ve Fırsatlar
Anlaşmanın imzalanması, kuşkusuz Libya için bir dönüm noktası teşkil etse de, uygulama aşamasında ciddi engeller bulunuyor. Ülkedeki silahlı milislerin hâlâ geniş bir etki alanına sahip olması, bu grupların yeni süreci sabote etme ihtimalini de beraberinde getiriyor. Ayrıca, anayasal meşruiyet tartışmaları, seçimlerin yasal çerçevesi konusundaki belirsizlikler ve güvenlik güçlerinin birleştirilmesindeki güçlüğü de sürecin önündeki en büyük risk faktörleri olarak öne çıkıyor.
Güvenlik ve Silahlı Grupların Rolü
Libya'da devlet otoritesinin zayıflaması, birçok bölgede kontrolün silahlı milislerin eline geçmesine yol açtı. Bu grupların önemli bir kısmı, siyasi bölünmüşlükten çıkar sağlayan yapılar olarak biliniyor. Dolayısıyla, yeni anlaşmanın bu kesimlerin direnişiyle karşılaşması olası. Uzmanlar, silahlı unsurların sürece entegre edilmesi ve güvenlik reformunun hayata geçirilmesi sürecin kilit noktası olduğuna dikkat çekiyor. BM Genel Sekreteri’nin Libya raporlarında da bu endişe belirtilmektedir.
Ekonomik ve Sosyal Etkiler
Kalıcı bir siyasi çözüm, Libya ekonomisinin toparlanması için de kritik öneme sahip. Ülke, kanıtlanmış petrol rezervleri bakımından Afrika'nın ilk sıralarında yer alıyor. Ancak yıllardır süren kaos ortamı, petrol gelirlerinin düzenli bir şekilde toplanmasını ve halkın refahı için kullanılmasını engellemişti. 4+4 Komitesi anlaşması doğrultusunda kurulacak birleşik hükümet, petrol gelirlerinin adil dağıtımı için de yeni bir zemin oluşturabilir. Bu durum, işsizlik ve yoksulluğun ciddi boyutlara ulaştığı Libya halkı açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Uluslararası Toplumun Beklentileri
Uluslararası toplum, Libya'daki bu olumlu havayı desteklemeye hazır olduğunu ifade ediyor. Başta Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği ve Türkiye olmak üzere birçok ülke, anlaşmayı memnuniyetle karşıladı. Türkiye, Libya'daki taraflarla kurduğu güçlü diyalog sayesinde sürecin ilerlemesine katkı sağlayacak ülkelerin başında geliyor. Özellikle doğu ve batı arasındaki müzakerelerin kolaylaştırılması ve seçim sürecinin teknik altyapısının desteklenmesi konusunda uluslararası iş birliğinin sürece dahil edilmesi bekleniyor.
"Önümüzde zorlu ama aşılamayacak bir yol yok. Bizim kararlılığımız ve halkımızın desteğiyle Libya’yı yeniden ayağa kaldıracağız." - 4+4 Komitesi Sözcüsü
Sonuç: Libya İçin Yeni Bir Dönemin Habercisi mi?
4+4 Komitesinin imzaladığı bu anlaşma, Libya'nın yaklaşık 15 yıllık kargaşa süresince en ciddi ve kapsamlı uzlaşı girişimi olarak kayıtlara geçti. Ancak unutulmamalıdır ki, anlaşma kağıt üzerinde kalmamalı; uygulanabilmesi için tarafların kararlılığı ve uluslararası toplumun sürekli desteği şart. Seçimlerin zamanında ve güvenilir bir biçimde yapılması, Libya'nın geleceği açısından belirleyici olacak.
Uzmanlar, önümüzdeki 3-6 ayın sürecin kaderini belirleyeceğini vurguluyor. Eğer geçiş hükümeti kurulabilir, seçim yasası hazırlanabilir ve güvenlik reformuna başlanabilirse, Libya'da yeni bir siyasi meşruiyet temeli oluşabilir. Bu ise, halkın demokrasi ve istikrar beklentilerine yanıt verebilecek bir ortamın doğmasına yol açabilir.
Sonuç olarak, Libya'da "birliğe doğru yol alınıyor" ifadesi, bugün için yalnızca bir siyasi slogan değil, aynı zamanda tarafların somut olarak ortaya koyduğu bir irade olarak dikkat çekiyor. Bununla birlikte, sürecin başarıya ulaşması, tüm Libya toplumunun bu iradeyi sahiplenmesine bağlı. Kuzey Afrika'nın yeniden dirilişi, ancak Libya'nın barış ve birliğiyle mümkün olacak.
